Grafika

Ziemia Tucholska od zarania swoich dziejów należała do obszaru pogranicza terytorialnego jak i kulturowo-etnicznego. To właśnie tutaj, w celu ustalenia granic, ścierały się żywioły pomorskie i wielkopolskie, jak i polsko-krzyżackie. Wreszcie, mieszkająca na tym terenie ludność borowiacka jak i po części krajeńska tworzyła swoiste relacje z przybywającymi na przestrzeni wieków osadnikami (Niemcy oraz Żydzi). To właśnie te relacje i wynikające z nich wydarzenia historyczne wpisane w tucholską przestrzeń przyrodniczo-geograficzną wpłynęły na ukształtowanie kulturowe tej ziemi.

Pierwszych informacji na temat dziejów ziem należących do Powiatu Tucholskiego dostarczają nam badania archeologiczne. Dzięki nim można podjąć próbę odtworzenia sieci osadniczej w czasach, gdy jeszcze na temat tego obszaru źródła pisane milczały. Stosunkowo najwięcej informacji dotyczy znalezisk o charakterze grzebalnym. Cmentarzyska grobów skrzynkowych bądź pojedyncze groby odkryto w Białowieży, Bralewnicy, Gostycynie, Kamienicy, Wielkiej i Małej Kloni, Klonowie, Małej Komorzy, Lubiewie, Mędromierzu, Przyrówce, Słupach. W Stobnie oprócz grobów skrzynkowych odkryto popielnicę. W Kieł-pińskim Moście natrafiono na ślady osady neolitycznej. Odnajdywano również dłuta kamienne (Kiełpin, Lubieszyn), w Tucholi kilka monet z czasów rzymskich oraz siekierkę brązową i kamienny toporek. Na bogatsze znaleziska zawierające wyroby z żelaza oraz brązu natrafiono w Bysławku i Wysokiej. Odkryto również osady kultury pucharów lejkowatych (Żalno, Minikowo, Piastoszyn, Raciąż) jak i kultury prafińskiej (Minikowo, Raciąż). Wczesnośredniowieczne osady odkryto w Żalnie, Gostycynie Kęsowie i Obrowie. Najważniejszym grodem, a zarazem najstarszym ośrodkiem administracyjnym z okresu wczesnośredniowiecznych dziejów Ziemi Tucholskiej był Raciąż. Na przełomie XII i XIII w. pełnił on również ważną rolę gospodarczą. Jego zniszczenie w połowie XIII w. wpłynęło bezpośrednio na umocnienie jak i rozwój nowego ośrodka – Tucholi, która z czasem z osady targowej stała się jednym z grodów pomorskiego rodu Święców, a następnie siedzibą komturstwa i starostwa. 

Znaczącym bodźcem rozwojowym dla Tucholi stał się fakt nadania jej przez Krzyżaków w 1346 r. praw miejskich. Ów fakt stał się jedną z zasadniczych podstaw tego, iż miejscowość ta stała się największym punktem emanacji gospodarczej jak i kulturowej południowej części Pomorza. W tym czasie również rozwijały się miejscowości znajdujące się w promieniu oddziaływania Tucholi. Sprzyjała temu intensywna kolonizacja oraz wprowadzanie prawa czynszowego, zwanego również niemieckim. Wśród lokowanych na tym prawie wsi znajdowały się m.in. takie miejscowości jak: Śliwice (1339), Koślinka (1344), Bladowo (1346), Kiełpin i Raciąż (1349), Gostycyn (1350), Bysław i Cekcyn (1379), Kęsówko (1388).

Równolegle z rozwojem gospodarczym podążał rozwój systemu parafialnego, który miał wówczas zasadniczy wpływ na kulturowe kształtowanie oblicza tej ziemi. Niewątpliwie za najstarszą parafię należy uznać wspólnotę w Raciążu. Drugą była zapewne parafia tucholska, o której wspomniano przy okazji wizyty w niej arcybiskupa gnieźnieńskiego Jakuba Świnki (1287 r.). Jednak większość parafii powstała na przestrzeni XIII – XV w.

Dzieje Ziemi Tucholskiej były ściśle powiązane z losami Rzeczypospolitej. Tak więc przetaczały się tędy wojny polsko – krzyżackie o odzyskanie Pomorza, wojny szwedzkie oraz napoleońskie. Konflikty zbrojne miały swoich bohaterów. Jeden ze sławniejszych to młynarz Michałko walczący dzielnie ze Szwedami podczas „potopu”. Mimo przeróżnych krętych ścieżek związanych z historią tej ziemi wydała ona również osoby godne pamięci, które swoją działalnością zapisały się nie tylko na kartach dziejów regionu. Wśród nich byli: badacz historii kościelnej Jacek Piotr Pruszcz (1605-1668), wykładowca na Akademii Krakowskiej Jan Tucholczyk (zmarł w 1557 r.), niepospolity kaznodzieja i teolog Jakub Fulgenty Hasjusz (1582-1660). Z Tucholą związany był także pochodzący z Nowego Dworu kawaler maltański Bartłomiej Nowodworski (1544 – 1624). Ważną postacią pochodzącą z Kęsowa był Aleksander Kęsowski (1590-1667), opat klasztoru cystersów w Oliwie. Inną wybitną postacią związaną z tym regionem (Pamiętowo, Wielka Klonia) był historyk Reinhold Heidenstein (1553-1621). Z interesującym nas obszarem na przełomie XIV i XV w. swoje losy związał również wybitny ród pomorskich działaczy społeczno-politycznych Koschembahr-Łyskowskich. Znaczący wkład w rozwój tego regionu wniosły także rody Żalińskich i Janta-Połczyńskich.
Znaczny rozwój Tucholi nastąpił w II połowie XIX w. Jej rola wzrosła jeszcze bardziej, gdy w 1875 roku została ona ponownie, po ponad stu latach, siedzibą powiatu. Jego pierwszym komisarycznym landratem (starostą) został właściciel dóbr Kamienica hrabia Karl Hans von Königsmarck (1839-1910) - wybitna postać biorąca aktywny udział w życiu społeczno-politycznym. Przełomowy moment dla dziejów tej ziemi stanowił rozwój kolejnictwa. Tuchola połączenie kolejowe otrzymała w 1883 r. Na przełomie XIX i XX w. wybudowano nowe linie, które wprost zrewolucjonizowały dzieje tej ziemi dając swoisty napęd dla rozwoju całego szeregu miejscowości.

 

Grafika

Podejmowane przez władze pruskie działania germanizacyjne wpływały integrująco na społeczeństwo polskie. Na niwie życia społeczno-narodowego oprócz członków rodzin Janta-Połczyńskich, Prądzyńskich czy Łyskowskich pojawiały się także inne wybitne postacie. Można do nich zaliczyć m.in. urodzonego w Wielkiej Kloni Hiacentego Kossowskiego (1797-1846), Wielkopolanina doktora Kazimierza Karasiewicza (1862-1926), prawnika Pawła Ossowskiego (1878-1939) ze Śliwic. 
Tymi, którzy badali oraz utrwalali w pamięci sobie współczesnych dzieje narodu polskiego oraz Pomorza byli m.in. kapłani wywodzący się z tucholskiej ziemi. Należy do nich urodzony w Kiełpinie ks. Stanisław Kujot (1845-1914), urodzony w Tucholi wybitny pedagog a także historyk regionalny ks. Romuald Frydrychowicz (1850-1932). 

Z Ziemi Tucholskiej wywodzą się także dwaj biskupi chełmińscy, urodzony w Obrowie ks. bp Augustyn Rosentreter (1844-1926) oraz pochodzący z Koślinki pod Tucholą ks. bp Jan Jakub Klunder (1849-1927). 
Obok aktywnej i różnorodnej działalności społeczności polskiej Ziemi Tucholskiej w XIX w. do głosu dochodzili również jej żydowscy jak i niemieccy mieszkańcy. To właśnie w czasie zaborów ostatecznie ukształtowała się gmina żydowska oraz wspólnoty ewangelickie. Tucholscy ewangelicy własnej świątyni doczekali się w roku 1837. W roku 1844 jako filia chojnickiego zboru ewangelickiego, powstała wspólnota w Kamienicy, którą w roku 1873 przeniesiono do Bagienicy. Kolejne zbory powstały w: Śliwicach (1887r., Iwcu (1889), Lubiewie (1897 r.). Najmłodszy zbór powstał w latach 1910-1913 w Kęsowie. Począwszy od połowy XVIII w. w Tucholi wzrastała także liczba osób wyznania mojżeszowego, dla których w latach 1842-44 zbudowano synagogę.

Dwa wielkie wydarzenia XX w. odcisnęły swoje piętno na dziejach Ziemi Tucholskiej. W wyniku I wojny światowej odrodziło się państwo polskie. Dla Tucholi, jak i całego kraju rozpoczął się trudny okres spajania poszczególnych części zmartwychwstającej ojczyzny. Obok patriotycznego optymizmu dały o sobie znać cechy negatywne ujawniające się brakiem tolerancji wobec innych narodowości jak i wyznań. Wybuch II wojny światowej doszczętnie zniszczył istniejący wówczas porządek świata. W lasach Rudzkiego Mostu w październiku i listopadzie 1939 r. rozstrzelano około 560 Polaków. Zginęli także Żydzi zamieszkujący tę ziemię. Rok 1945 przyniósł nadzieję wolności, ale i czas rozczarowań. Tworzył się nowy świat, w którym nie było już miejsca dla tego co z dawniejszą przeszłością się wiązało.

Autor: Marek Sass

POCZET STAROSTÓW POWIATU TUCHOLSKIEGO